CHƯƠNG 1:
NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CẠNH TRANH VÀ NĂNG
LỰC CẠNH TRANH
1. Khái niệm cạnh tranh
Trước đây, khi nghiên cứu về chủ nghĩa tư bản, C.Mác đã đề cập tới
vấn đề cạnh tranh của các nhà tư bản. Theo C.Mác: "Cạnh tranh tư bản chủ
nghĩa là sự ganh đua, sự đấu tranh gay gắt giữa các nhà tư bản nhằm giành
giật những điều kiện thuận lợi trong sản xuất và tiêu thụ hàng hoá để thu lợi
nhuận siêu ngạch". Ở đây, C.Mác đã đề cập tới vấn đề cạnh tranh trong xã hội
tư bản chủ nghĩa, mà đặc trưng của chế độ này là chế độ chiếm hữu tư nhân
về tư liệu sản xuất. Do vậy, theo quan niệm này thì cạnh tranh có nguồn gốc
từ chế độ tư hữu. Cạnh tranh được xem xét là sự lấn át, chèn ép lẫn nhau để
tồn tại. Quan niệm đó về cạnh tranh được nhìn nhận từ góc độ tiêu cực.
Ở Việt Nam, trong một thời gian dài trước đây, cạnh tranh cũng được
nhìn nhận dưới góc độ tiêu cực: cạnh tranh gắn với đổ vỡ, cạnh tranh là tiêu
diệt lẫn nhau, là “cá lớn nuốt cá bé”. Nhận thức không đầy đủ về cạnh tranh
đã dẫn tới không thừa nhận cạnh tranh, tạo ra sự độc quyền, nuôi dưỡng độc
quyền trong nền kinh tế.
Tuy nhiên, trong điều kiện kinh tế thị trường hiện đại hiện nay, cạnh
tranh là động lực cho sự phát triển của doanh nghiệp và toàn bộ nền kinh tế.
Cạnh tranh thúc đẩy các doanh nghiệp nâng cao năng lực sản xuất - kinh
doanh (năng lực tổ chức quản lý, trình độ công nghệ, trình độ tay nghề, ),
nâng cao năng suất lao động và hiệu quả sử dụng nguồn lực. Cạnh tranh
không phải chỉ có tranh giành, mà cạnh tranh luôn đi với hợp tác, cạnh tranh
trong sự hợp tác và bổ sung, hỗ trợ cho nhau. Do đó, ngày nay hầu hết các
5
nước trên thế giới đều thừa nhận cạnh tranh và coi cạnh tranh vừa là môi
trường vừa là động lực của sự phát triển kinh tế - xã hội.
Như vậy, cạnh tranh có thể được hiểu là sự ganh đua, là cuộc đấu
tranh gay gắt, quyết liệt giữa những chủ thể kinh doanh với nhau trên một thị
trường hàng hoá cụ thể nào đó nhằm giành giật khách hàng và thị trường,
thông qua đó mà tiêu thụ được nhiều hàng hoá và thu được lợi nhuận cao.
Cạnh tranh là sức mạnh mà hầu hết các nền kinh tế thị trường tự do dựa vào
để đảm bảo rằng các doanh nghiệp thoả mãn được các nhu cầu và mong muốn
của người tiêu dùng. Khi có cạnh tranh, không một chính phủ nào cần phải
quy định các doanh nghiệp sản xuất mặt hàng gì với số lượng, chất lượng và
giá cả thế nào. Cạnh tranh trực tiếp quy định những vấn đề đó với các doanh
nghiệp.
2. Khái niệm năng lực cạnh tranh
Hiện nay vẫn còn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau về năng lực cạnh
tranh (còn gọi là sức cạnh tranh, khả năng cạnh tranh) của doanh nghiệp. Có
quan niệm gắn sức cạnh tranh với ưu thế của sản phẩm mà doanh nghiệp đưa
ra thị trường. Có quan điểm lại gắn sức cạnh tranh của doanh nghiệp theo thị
phần mà nó chiếm giữ, có người lại đồng nghĩa công cụ cạnh tranh với các chỉ
tiêu đo lường sức cạnh tranh của hàng hoá, của doanh nghiệp, và thậm chí có
người còn đồng nghĩa sức cạnh tranh với hiệu quả kinh doanh của doanh
nghiệp
Tuy nhiên có thể hiểu một cách chung nhất: “Năng lực cạnh tranh
chính là thực lực và lợi thế mà quốc gia (ngành, doanh nghiệp hay sản phẩm
dịch vụ) có thể huy động được để duy trì và cải thiện vị trí của nó so với các
đối thủ cạnh tranh khác trên thị trường thế giới một cách lâu dài và có ý chí
nhằm thu được lợi ích ngày càng cao cho nền kinh tế của mình và cho quốc
gia (ngành, doanh nghiệp hay sản phẩm dịch vụ) mình.”
6
Như vậy, năng lực cạnh tranh là một khái niệm động, được cấu thành
bởi nhiều yếu tố và chịu sự tác động của cả môi trường vi mô và vĩ mô, là kết
quả tổng hợp của nhiều yếu tố và chịu tác động của nhiều nhân tố bên trong
và bên ngoài của quốc gia ( ngành, doanh nghiệp, hay sản phẩm dịch vụ)
3. Kinh nghiệm
3.1. Khái niệm ngân hàng thương mại
Ngân hàng là một loại hình tổ chức có vai trò quan trọng đối với nền
kinh tế. Các ngân hàng có thể được định nghĩa qua chức năng, các dịch vụ mà
chúng thực hiện trong nền kinh tế. Vấn đề là ở chỗ các yếu tố trên đang
không ngừng thay đổi. Thực tế, rất nhiều tổ chức tài chính - bao gồm cả các
công ty kinh doanh chứng khoán, công ty môi giới chứng khoán, quỹ tương
hỗ và công ty bảo hiểm hàng đầu đều đang cố gắng cung cấp các dịch vụ của
ngân hàng. Ngược lại, ngân hàng cũng đang đối phó với các đối thủ cạnh
tranh (các tổ chức tài chính phi ngân hàng) bằng cách mở rộng phạm vi cung
cấp dịch vụ về bất động sản và môi giới chứng khoán, tham gia hoạt động bảo
hiểm, đầu tư vào quỹ tương hỗ và thực hiện nhiều dịch vụ mới khác.
Có rất nhiều khái niệm khác nhau về Ngân hàng thương mại. Cách
tiếp cận thận trọng nhất là có thể xem xét các tổ chức này trên phương diện
những loại hình dịch vụ mà chúng cung cấp.
Theo quan điểm của các nhà kinh tế hiện đại: “Ngân hàng thương mại
là các tổ chức tài chính cung cấp một danh mục các dịch vụ tài chính đa dạng
nhất - đặc biệt là tín dụng, tiết kiệm, dịch vụ thanh toán và thực hiện nhiều
chức năng tài chính nhất so với bất kỳ một tổ chức kinh doanh nào trong nền
kinh tế”.
7
Ở Hoa Kỳ: Ngân hàng thương mại là một công ty kinh doanh chuyên
cung cấp các dịch vụ tài chính và hoạt động trong ngành công nghiệp dịch vụ
tài chính.
Ở Pháp: Ngân hàng thương mại là những xí nghiệp hay cơ sở nào đó
thường xuyên nhận của công chúng dưới hình thức ký thác hay hình thức
khác các số tiền mà họ dùng cho chính họ vào nghiệp vụ chiết khấu, tín dụng
hay dịch vụ tài chính.
Ở Việt Nam, theo Pháp lệnh Ngân hàng ngày 23/05/1990 của Hội
đồng Nhà nước xác định: “Ngân hàng thương mại là tổ chức kinh doanh tiền
tệ mà hoạt động chủ yếu và thường xuyên là nhận tiền gửi của khách hàng với
trách nhiệm hoàn trả và được phép sử dụng số tiền đó để cho vay, thực hiện
nghiệp vụ chiết khấu và là phương tiện thanh toán.”
Như vậy, Ngân hàng thương mại là tổ chức tín dụng thể hiện nhiệm
vụ cơ bản nhất của ngân hàng đó là huy động vốn và cho vay vốn. Ngân hàng
thương mại là cầu nối giữa các cá nhân và tổ chức, hút vốn từ nơi nhàn rỗi và
bơm vào nơi khan thiếu. Hoạt động của ngân hàng thương mại nhằm mục
đích kinh doanh một hàng hóa đặc biệt đó là "vốn- tiền", trả lãi suất huy động
vốn thấp hơn lãi suất cho vay vốn, và phần chênh lệch lãi suất đó chính là lợi
nhuận của ngân hàng thương mại Hoạt động của ngân hàng thương mại phục
vụ cho mọi nhu cầu về vốn của mọi tầng lớp dân chúng, loại hình doanh
nghiệp và các tổ chức khác trong xã hội.
Qua những khái niệm trên, ta có thể rút ra một số điểm đặc trưng của
Ngân hàng thương mại như sau:
Ngân hàng thương mại là một tổ chức được phép sử dụng ký
thác của công chúng với trách nhiệm hoàn trả.
8
Ngân hàng thương mại là một tổ chức được phép sử dụng ký
thác của công chúng để cho vay, chiết khấu và thực hiện các dịch
vụ tài chính khác
Hiện nay, ngân hàng thương mại thực sự đóng một vai trò rất quan
trọng, vì nó đảm nhận vai trò giữ cho mạch máu (dòng vốn) của nền kinh
tế được lưu thông và có vậy mới góp phần bôi trơn cho hoạt động của một
nền kinh tế thị trường còn non yếu.
3.2. Khái niệm năng lực cạnh tranh của ngân hàng thương mại
Năng lực cạnh tranh của một Ngân hàng thương mại thể hiện ở thực
lực và lợi thế của Ngân hàng thương mại đó so với đối thủ cạnh tranh trong
việc thoả mãn tốt nhất các đòi hỏi của khách hàng để thu lợi ngày càng cao
hơn. Như vậy, năng lực cạnh tranh của một Ngân hàng thương mại trước hết
phải được tạo ra từ thực lực của chính ngân hàng đó. Đây là các yếu tố nội
hàm của mỗi ngân hàng, không chỉ được tính bằng các tiêu chí về công nghệ,
tài chính, nhân lực, tổ chức quản trị … một cách riêng biệt mà cần đánh giá,
so sánh với các đối tác cạnh tranh trong hoạt động trên cùng một lĩnh vực,
cùng một thị trường. Năng lực cạnh tranh của một Ngân hàng thương mại thể
hiện ở khả năng cung cấp các sản phẩm và dịch vụ với giá cả thấp hoặc hợp
lý, chất lượng cao, uy tín cao, thực hiện tốt các cam kết với các bạn hàng và
làm hài lòng khách hàng. Trên cơ sở các so sánh đó, muốn tạo nên năng lực
cạnh tranh, ngoài các yếu tố nội hàm, Ngân hàng thương mại còn phải tạo lập
được lợi thế so sánh với đối tác của mình. Nhờ lợi thế này, Ngân hàng thương
mại có thể thoả mãn tốt hơn các đòi hỏi của khách hàng mục tiêu cũng như lôi
kéo được khách hàng của đối tác cạnh tranh.
Nói tóm lại, năng lực cạnh tranh của Ngân hàng thương mại là sự tổng
hợp của các yếu tố từ công tác chỉ đạo và điều hành, chất lượng đội ngũ cán
bộ, uy tín và thương hiệu của Ngân hàng thương mại. Năng lực cạnh tranh
9
của ngân hàng được đo bằng khả năng duy trì và mở rộng thị phần, khả năng
thu lợi nhuận của Ngân hàng trong môi trường cạnh tranh trong và ngoài
nước.
Để duy trì sự tồn tại và phát triển trong một thời gian dài đòi hỏi Ngân
hàng thương mại phải có một năng lực cạnh tranh tốt. Năng lực cạnh tranh
của Ngân hàng thương mại được cấu thành nên từ những lợi thế cạnh tranh
trong từng giai đoạn của Ngân hàng. Đó là những lợi thế Ngân hàng có được
tạo ra và sử dụng trong cạnh tranh, nhờ đó Ngân hàng có thể tạo ra một số
tính trội hơn, ưu việt hơn so với đối thủ trực tiếp. Xem xét dưới góc độ hoạt
động cơ bản, các lĩnh vực cạnh tranh chủ yếu của Ngân hàng thương mại
được phân như sau:
* Cạnh tranh trong lĩnh vực huy động vốn:
Huy động vốn là một trong những hoạt động tạo vốn quan trọng hàng
đầu của các Ngân hàng thương mại. Với chức năng và nhiệm vụ của mình,
các Ngân hàng thương mại đã thu hút, tập trung các nguồn vốn tiền tệ tạm
thời chưa sử dụng của các doanh nghiệp, các tầng lớp dân cư vào Ngân hàng.
Mặt khác, trên cơ sở nguồn vốn huy động được, Ngân hàng sẽ tiến hành hoạt
động cho vay phục vụ cho nhu cầu phát triển sản xuất, cho các mục tiêu phát
triển kinh tế của vùng, ngành kinh tế, các thành phần kinh tế, đáp ứng nhu cầu
vốn của xã hội, nhằm thúc đẩy nền kinh tế phát triển.
Với hoạt động huy động vốn, các Ngân hàng thương mại đã thực sự
huy động được sức mạnh tổng hợp của nền kinh tế vào quá trình sản xuất, lưu
thông hàng hoá. Nếu như không có Ngân hàng thương mại, việc huy động của
cải xã hội vào quá trình sản xuất kinh doanh, tiêu dùng sẽ chậm đi rất nhiều.
Nhờ hoạt động này của Ngân hàng thương mại, tiền tiết kiệm của cá nhân,
đoàn thể, các tổ chức kinh tế được huy động vào quá trình vận động của nền
kinh tế. Nó chuyển của cải, tài nguyên xã hội từ nơi chưa sử dụng, còn tiềm
10
tàng vào quá trình sử dụng phục vụ cho sản xuất kinh doanh nâng cao mức
sống xã hội.
Hoạt động huy động vốn của Ngân hàng ngày càng mở rộng, uy tín và
vị thế của Ngân hàng sẽ càng được khẳng định, Ngân hàng sẽ chủ động trong
hoạt động kinh doanh, mở rộng quan hệ với các thành phần kinh tế, tổ chức,
dân cư. Điều quan trọng là Ngân hàng cần phải căn cứ vào chiến lược, mục
tiêu phát triển kinh tế của từng vùng, từng ngành trong cả nước,… để từ đó
đưa ra các loại hình huy động vốn phù hợp, nhằm đáp ứng nhu cầu vốn cho
công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước
* Cạnh tranh trong lĩnh vực sử dụng vốn.
Đây là hoạt động trực tiếp đem lại lợi nhuận cho Ngân hàng. Đối
tượng kinh doanh của Ngân hàng thương mại là tiền tệ và quyền sử dụng tiền
tệ, do vậy lợi tức của Ngân hàng có được chủ yếu từ việc đầu tư và cho vay.
Nếu một Ngân hàng huy động được nguồn vốn dồi dào nhưng không có kế
hoạch sử dụng vốn hợp lý, hiệu quả thì không những không đem lại lợi nhuận
cho Ngân hàng, ngược lại còn không có nguồn bù đắp chi phí từ việc huy
động. Do vậy, có thể nói sử dụng vốn là hoạt động hết sức quan trọng của mỗi
Ngân hàng. Hoạt động sử dụng vốn bao gồm các hoạt động ngân quỹ, cho
vay, đầu tư tài chính,…
Một Ngân hàng có hoạt động sử dụng vốn với hiệu quả cao sẽ nâng
cao vai trò, uy tín của Ngân hàng, tăng cường sức cạnh tranh trên thị trường,
từ đó sẽ thu hút được nhiều khách hàng đến giao dịch với mình, tạo điều kiện
thuận lợi để mở rộng hoạt động huy động vốn. Vì vậy, nhiệm vụ của mỗi
Ngân hàng là phải thường xuyên bám vào các mục tiêu phát triển kinh tế của
vùng, ngành, đất nước,… nhằm đưa ra các hình thức đầu tư đúng đắn, có hiệu
quả cao, thực hiện nghiên cứu thị trường, nghiên cứu của ngân hàng. Ở các
11
nước phát triển, Ngân hàng thương mại thực hiện rất nhu cầu sử dụng vốn của
xã hội, thực hiện cho vay theo dự án đầu tư, chương trình phục hồi sản xuất.
* Cạnh tranh trong lĩnh vực cung cấp các dịch vụ trung gian của
ngân hàng
Đó là các hoạt động Ngân hàng cung ứng dịch vụ phục vụ khách hàng.
Nền kinh tế ngày càng phát triển, các dịch vụ của Ngân hàng cũng phát triển
theo để đáp ứng nhu cầu ngày càng phong phú đa dạng của khách hàng, Ngân
hàng thực hiện hoạt động trung gian và được hưởng thu nhập từ phí hoặc hoa
hồng. Các hoạt động trung gian phản ánh mức độ phát triển nhiều hoạt động
trung gian và luôn có dịch vụ cung cấp nhiều tiện ích cho khách hàng. Thu
nhập từ các hoạt động trung gian chiếm khoảng 30-35% tổng thu nhập của
Ngân hàng.
Việc đa dạng hoá các sản phẩm dịch vụ cung ứng sẽ làm tăng thu nhập
cho Ngân hàng, tăng uy tín và khả năng cạnh tranh của Ngân hàng. Có thể
thấy, xu hướng nguồn thu về dịch vụ trung gian ngày càng tăng và chiếm tỷ lệ
lớn trong tổng doanh thu về kinh doanh của Ngân hàng. Đồng thời với các
hoạt động trung gian này, ngân hàng thương mại góp phần làm tăng khả năng
chu chuyển của đồng vốn, giảm lượng tiền mặt trong lưu thông, do đó tiết
kiệm được chi phí lưu thông trong xã hội. Mặt khác, thực hiện tốt các hoạt
động này, Ngân hàng sẽ thu hút được nhiều khách hàng hơn. Điều đó cũng
tạo điều kiện phát triển hoạt động huy động vốn và cho vay của Ngân hàng.
3.3. Tính đặc thù trong cạnh tranh của các Ngân hàng thương mại
Giống như bất cứ loại hình đơn vị nào trong kinh tế thị trường, các
Ngân hàng thương mại trong kinh doanh luôn phải đối mặt với sự cạnh tranh
gay gắt, không chỉ từ các Ngân hàng thương mại khác, mà từ tất cả các tổ
chức tín dụng đang cùng hoạt động kinh doanh trên thương trường với mục
tiêu là để giành giật khách hàng, tăng thị phần tín dụng cũng như mở rộng
12
cung ứng các sản phẩm dịch vụ ngân hàng cho nền kinh tế. Tuy vậy, so với sự
cạnh tranh của các tổ chức kinh tế khác, cạnh tranh giữa các Ngân hàng
thương mại có những đặc thù nhất định. Cụ thể:
(1) Kinh doanh trong lĩnh vực tiền tệ là lĩnh vực kinh doanh rất nhạy
cảm, chịu tác động bởi rất nhiều nhân tố về kinh tế, chính trị, xã hội, tâm lý,
truyền thống văn hoá… mỗi một nhân tố này có sự thay đổi dù là nhỏ nhất
cũng đều tác động rất nhanh chóng và mạnh mẽ đến môi trường kinh doanh
chung. Chẳng hạn: chỉ cần một tin đồn thổi dù là thất thiệt cũng có thể gây
nên cơn chấn động rất lớn, thậm chí đe dọa sự tồn vong của cả hệ thống các tổ
chức tín dụng. Một Ngân hàng thương mại hoạt động yếu kém, khả năng
thanh khoản thấp cũng có thể trở thành gánh nặng cho nhiều tổ chức kinh tế
và dân chúng trên địa bàn… Chính vì vậy, trong kinh doanh, các Ngân hàng
thương mại tuy phải cạnh tranh để từng bước mở rộng khách hàng, mở rộng
thị phần, nhưng cũng không thể cạnh tranh bằng mọi giá, sử dụng mọi thủ
đoạn, bất chấp pháp luật để thôn tính đối thủ của mình, bởi vì, nếu đối thủ là
các Ngân hàng thương mại khác bị suy yếu dẫn đến sụp đổ, thì những hậu quả
đem lại thường là rất to lớn, thậm chí dẫn đến đổ vỡ luôn chính Ngân hàng
thương mại này do tác động dây chuyền.
(2) Hoạt động kinh doanh của các Ngân hàng thương mại có liên quan
đến tất cả các tổ chức kinh tế, chính trị - xã hội, đến từng cá nhân thông qua
các hoạt động huy động tiền gửi tiết kiệm, cho vay cũng như các loại hình
dịch vụ tài chính khác; đồng thời, trong hoạt động kinh doanh của mình, các
Ngân hàng thương mại cũng đều mở tài khoản cho nhau để cùng phục vụ các
đối tượng khách hàng chung. Chính vì vậy, nếu như một Ngân hàng thương
mại bị khó khăn trong kinh doanh, có nguy cơ đổ vỡ, thì tất yếu sẽ tác động
dây chuyền đến gần như tất cả các Ngân hàng thương mại khác, không những
thế, các tổ chức tài chính phi ngân hàng cũng sẽ bị ảnh hưởng. Đây quả là
13
điều mà các Ngân hàng thương mại không bao giờ mong muốn. Chính vì vậy,
các Ngân hàng thương mại trong kinh doanh luôn vừa phải cạnh tranh lẫn
nhau để dành giật thị phần, nhưng luôn phải hợp tác với nhau, nhằm hướng
tới một môi trường lành mạnh để tránh rủi ro hệ thống.
(3) Do hoạt động của các Ngân hàng thương mại có liên quan đến tất
cả các chủ thể, đến mọi mặt hoạt động kinh tế - xã hội, cho nên, để tránh sự
hoạt động của các Ngân hàng thương mại mạo hiểm nguy cơ đổ vỡ hệ thống,
tất cả Ngân hàng Trung ương các nước đều có sự giám sát chặt chẽ thị trường
này và đưa ra hệ thống cảnh báo sớm để phòng ngừa rủi ro. Thực tiễn đã chỉ
ra những bài học đắt giá, khi mà Ngân hàng Trung ương thờ ơ trước những
diễn biến bất lợi của thị trường đã dẫn đến hậu quả là sự đổ vỡ của thị trường
tài chính - tiền tệ làm suy sụp toàn bộ nền kinh tế quốc dân. Chính vì vậy, sự
cạnh tranh trong hệ thống các Ngân hàng thương mại không thể dẫn đến làm
suy yếu và thôn tính lẫn nhau như các loại hình kinh doanh khác trong nền
kinh tế.
(4) Hoạt động của các Ngân hàng thương mại liên quan đến lưu
chuyển tiền tệ, không chỉ trong phạm vi một nước, mà có liên quan đến nhiều
nước để hỗ trợ cho các hoạt động kinh tế đối ngoại, do vậy, kinh doanh trong
hệ thống Ngân hàng thương mại chịu sự chi phối của nhiều yếu tố trong nước
và quốc tế, như: Môi trường pháp luật, tập quán kinh doanh của các nước, các
thông lệ quốc tế… đặc biệt nó chịu sự chi phối mạnh mẽ của điều kiện hạ
tầng cơ sở tài chính, trong đó công nghệ thông tin đóng vai trò cực kỳ quan
trọng, có tính chất quyết định đối với hoạt động kinh doanh của các Ngân
hàng này. Điều đó cũng có nghĩa là, sự cạnh tranh trong hệ thống các Ngân
hàng thương mại trước hết phải chịu sự điều chỉnh bởi rất nhiều thông lệ, tập
quán kinh doanh tiền tệ của các nước, sự cạnh tranh trước hết phải dựa trên
nền tảng kỹ thuật công nghệ đáp ứng được yêu cầu của hoạt động kinh doanh
14
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét